![](https://old.coi.pl/wp-content/uploads/2017/07/curie-3.jpg)
Nowoczesna walka z rakiem zaczęła się od dwóch epokowych odkryć: promieni X, dokonanego przez Wilhelma Konrada Roentgena (1895) oraz radu i polonu – przez Marię Skłodowską-Curie (1898). Maria Skłodowska-Curie stworzyła podstawy do ukształtowania się onkologii jako nauki i dyscypliny medycznej. 24 grudnia 1923 roku Polski Komitet do Zwalczania Raka zwrócił się do społeczeństwa polskiego z apelem o składanie ofiar na „Dar Narodowy dla Marii Skłodowskiej-Curie.” Darem tym winien stać się Instytut Radowy jej imienia.
Grupa lekarzy skupiona w Polskim Komitecie do Zwalczania Raka: Józef Jaworski, Mikołaj Rejchman, Bronisław Wejnert, Witold Żurakowski i Stefan Sterling-Okuniewski, stworzyła podstawy epidemiologiczne i organizacyjne do walki z rakiem, co zaowocowało opracowaniem Pierwszego Programu Walki z Rakiem w Polsce. Program ten stawiał sobie trzy główne cele: badania nad rakiem, oświatę zdrowotną i utworzenie sieci placówek (instytutów, szpitali i przychodni) onkologicznych w Polsce.
Jednym z pierwszych działań tego programu było przygotowanie planów budowy placówek onkologicznych w Warszawie i w większych miastach ówczesnej Polski (Wilno, Kraków, Lwów, Poznań, Łódź i innych). Dziewiątego marca 1923 roku Polski Komitet do Zwalczania Raka powołał „Komitet Daru Narodowego im. Marii Skłodowskiej-Curie w celu zbudowania Instytutu Radowego w Warszawie”. W skład Komitetu Daru Narodowe-go weszli m.in. marszałkowie i wicemarszałkowie Sejmu i Senatu, członkowie Rady Ministrów, przedstawiciele duchowieństwa różnych wyznań oraz instytucji i towarzystw naukowych.
Pierwsze posiedzenie Komitetu otworzył prezes Polskiego Komitetu do Zwalczania Raka Henryk Barylski. Obradom przewodniczył Marszałek Senatu Michał Trąpczyński, honorowym prezesem Komitetu został Prezydent Rzeczypospolitej Stanisław Wojciechowski.
24 grudnia 1923 roku Polski Komitet do Zwalczania Raka zwrócił się do społeczeństwa polskiego z apelem o składanie ofiar na „Dar Narodowy dla Marii Skłodowskiej-Curie.” Darem tym winien stać się Instytut Radowy jej imienia. Była to odpowiedź na wypowiedziane przez Marię Skłodowską-Curie w Paryżu, w czasie uroczystości dwudziestopięciolecia odkrycia radu, zdanie: „Moim najgorętszym życzeniem jest powstanie Instytutu Radowego w Polsce”.
Zebrane przez Komitet pieniądze pozwoliły na rozpoczęcie budowy pod koniec 1925 roku. Projekt planów budowy Instytutu opracowano przy udziale Marii Skłodowskiej-Curie i prof. Claude Regaud, dyrektora Instytutu Radowego w Paryżu. Makietę Instytutu eksponowano na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1925 roku. Uniwersytet Warszawski podarował duży plac pod budowę Instytutu przy ulicy Wawelskiej.
Na uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod budowę Instytutu w dniu 7 czerwca 1925 roku przybyła Maria Skłodowska-Curie. Udział wzięli: Prezydent Rzeczypospolitej Stanisław Wojciechowski, przedstawiciele najwyższych władz państwowych i stowarzyszeń, ambasador Republiki Francuskiej oraz rzesze mieszkańców Warszawy.
Postęp prac budowlanych był dość szybki, także 17 stycznia 1932r. przyjęto pierwszego chorego do leczenia, a 29 maja 1932 r. odbyła się uroczystość otwarcia Instytutu Radowego w Warszawie. W uroczystości wzięła udział Maria Skłodowska-Curie i Prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki oraz prof. Claude Regaud. Maria Skłodowska-Curie przekazała Instytutowi pierwszy gram radu wartości ponad pół miliona ówczesnych złotych, ofiarowany przez kobiece stowarzyszenia polonijne w USA i Kanadzie.
Pierwszym dyrektorem Instytutu został dr med. Franciszek Łukaszczyk. Pod względem finansowym Instytut miał być jednostką samowystarczalną, okresowo jedynie dotowaną przez utworzone wcześniej Towarzystwo Instytutu Radowego im. Marii Skłodowskiej-Curie.
W roku 1932 w skład tego Towarzystwa wchodzili m.in.: prof. Ludwik Paszkiewicz (prezes), dr Bronisława Dłuska – siostra Marii Skłodowskiej-Curie (skarbnik), dr Józef Skłodowski (brat Marii), prof. Kazimierz Białaszewicz, prof. Adam Czyżewicz, doc. Alicja Dorabialska, prof. Wojciech Świętosławski, doc. Adolf Wojciechowski, prof. Franciszek Czubalski oraz dr Zofia Garlicka.
W Instytucie zatrudniono początkowo jedynie dwóch lekarzy: dr Franciszka Łukaszczyka i dr Józefa Laskowskiego. Po kilku miesiącach zatrudniona została dr Hanna Noblinówna. W pracy pomagała lekarzom jedna pielęgniarka. Instytut dysponował 5 aparatami do rentgenoterapii i 166 ładunkami radowymi (tubki i igły).
Początkowo liczba chorych była niewielka, głównie z powodu nieufności środowiska lekarskiego. Średnie obłożenie łóżek w pierwszych miesiącach działania było małe (np. tylko 18 chorych na 45 łóżek). Dopiero, gdy w fachowej prasie angielskiej ukazał się entuzjastyczny artykuł lekarza australijskiego, który zwiedzał Instytut i ocenił go jako wzorcową placówkę, zainteresowanie Instytutem Radowym wzrosło.
Na podkreślenie zasługuje nowoczesny dział dokumentacji obejmujący archiwum historii chorób pisanych na maszynie. W dziale administracyjnym pracowało kilka osób. Większość personelu mieszkała na terenie Instytutu. W Instytucie mieszkała też dr Bronisława Dłuska. Nieliczne początkowo zabiegi operacyjne wykonywali w Instytucie chirurdzy z zewnątrz.
Praca w pawilonie Roentgena – początkowo jednozmianowa – już po dwóch latach działalności Instytutu wymagała drugiej zmiany. W 1937 r. liczba łóżek wzrosła z 45 do 100. W tym czasie były 3 klasy chorych: klasa I pokoje z pojedynczymi łóżkami, klasa II – pokoje z dwoma łóżkami, klasa III – duże sale, do 20 łóżek.
Niezamożni pacjenci mieli ulgi lub byli całkowicie zwalniani z opłat za leczenie. Koszty kuracji były na ogół wysokie. N a przykład leczenie raka szyjki macicy kosztowało od 400 do 600 zł.
W 1937 roku w Instytucie Radowym pracowało 7 lekarzy: Adam Kukliński, Józef Laskowski, Franciszek Łukaszczyk, Anna Madejczyk, Hanna Noblinówna, Jerzy Szabunia, Józef Towpik. W krótkim czasie do tego zespołu dołączyli lekarze: Władysław Jasiński, Jerzy Puchalski i Edward Rahoza – chirurg.
Również w 1937 roku otwarto Pracownię Fizyczną oraz Wzorcownię Rentgenowską i Pracownię do Pomiarów Ciał Promieniotwórczych, której kierownikiem został uczeń Marii Skłodowskiej-Curie, prof. Cezary Pawłowski. Pracownię Biologiczną prowadził prof. Zygmunt Zakrzewski. Bardzo istotny wkład w rozwój onkologii wniósł dr Józef Laskowski, który wprowadził model podejścia histoklinicznego do diagnostyki i leczenia chorych.
W latach 1936-1938 średnie obłożenie łóżek w Instytucie wzrosło z 40 do 80%, by w roku 1939 przekroczyć 90%. Zespół Instytutu rozwinął też działalność dydaktyczno-naukową. Organizował dla lekarzy kursy i wystawy o tematyce onkologicznej. Pracownicy Instytutu opublikowali około 60 prac naukowych.
W 1938 r. w Instytucie Radowym uroczyście obchodzono 40 rocznicę odkrycia radu. Wraz z Polskim Komitetem do Zwalczania Raka ogłoszono Tydzień Przeciwrakowy w Polsce.
Wybuch II wojny światowej zahamował rozwój Instytutu. W dniu 5 września 1939 r. wobec bezpośredniego zagrożenia stolicy przez wojska niemieckie, dr Franciszek Łukaszczyk zdecydował się przerwać leczenie radem. Protokół w tej sprawie podpisali – oprócz niego prof. Roman Nitsch – prezes Towarzystwa Daru Narodowego im. Marii Skłodowskiej-Curie oraz dr Anna Madejczyk -lekarz Instytutu; 2 gramy radu zostały przewiezione osobiście przez doktora Łukaszczyka i ukryte w domu letniskowym pod Warszawą.
Po kapitulacji Warszawy dr F. Łukaszczyk przywiózł z powrotem część radu do Instytutu. Niemcy skonfiskowali 720 mg, jednakże w wyniku różnych działań odzyskano 420 mg – i stosowano do leczenia chorych w Instytucie, który przez okupanta został przemianowany na Miejski Szpital Przeciwrakowy.
Wybuch walk powstańczych zakończył się dla Instytutu tragicznie. Piątego sierpnia 1944 r. wypędzono cały personel i niewielką liczbę chorych mogących się poruszać o własnych siłach. Pozostałych chorych wymordowano. Dwudziestego sierpnia 1944 r. dr F. Łukaszczyk przekupując Niemców przedostał się opancerzonym transporterem do spalonego Instytutu, zabrał ukryty rad do plecaka i wywiózł do Reguł pod Warszawą.
W listopadzie 1945 r. w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej zapadła decyzja o odbudowie Instytutu Radowego w Warszawie. Dr F. Łukaszczyk, który przebywał czasowo w Krakowie, powrócił wraz z radem. Do odbudowy przystąpiono jeszcze w 1945 r.
Z ramienia dyrektora prowadziła ją dr Hanna Kołodziejska-Wertheim. Po jej wyjeździe do USA w celu starań o pomoc UNRRA, odbudową kierował dr Tadeusz Koszarowski.
Działalność Instytutu wznowiono w 1947 r. Pod koniec tego roku pracowało już 11 lekarzy: Janusz Buraczewski, Zofia Chechłowska, Władysław Jasiński, Hanna Kołodziejska-Wertheim, Tadeusz Koszarowski, Józef Laskowski, Franciszek Łukaszczyk, Anna Madejczykowa, Irena Skowrońska, Jeremi Święcki i Ludwika Tarłowska.
Utworzono trzy działy: radioterapii kierownik dr Franciszek Łukaszczyk, patologii – kierownik dr Józef Laskowski, chirurgii – kierownik dr Tadeusz Koszarowski.
Pierwsze lata powojennej działalności Instytutu poświęcono organizacji i wyposażaniu placówki. Przyjęto następujące kierunki działania: badania podstawowe, badania kliniczne i działania w zakresie organizacji walki z rakiem.
Również w 1947 r. wznowiło działalność Polskie Towarzystwo Przeciwrakowe, stanowiące kontynuację Polskiego Komitetu do Zwalczania Raka. Prezesem Towarzystwa został prof. Ludwik Paszkiewicz. W 1949 roku we wrześniu odbył się V Krajowy Zjazd Przeciwrakowy, w którym wzięło udział 200 uczestników.
W 1950 r. pod kierunkiem dr Stanisława Wisłockiego zorganizowano Zakład Biologii Nowotworów, a w 1951 roku Zakład Fizyki Medycznej – pod kierunkiem prof. Cezarego Pawłowskiego.
W 1951 roku na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów połączono Instytut Radowy w Warszawie z Instytutem Onkologii w Krakowie i Państwowym Instytutem Przeciwrakowym w Gliwicach-w INSTYTUT ONKOLOGII im. MARII SKŁODOWSKIEJ-CURIE z centralą w Warszawie i oddziałami w Krakowie i Gliwicach.
W 1952 roku zespół w składzie: prof. F. Łukaszczyk, prof. J. Laskowski, dr W Jasiński, dr H. Kołodziejska-Wertheim, dr T. Koszarowski, dr J. Święcki i dr L. Tarłowska – opracowali – Drugi Program Walki z Rakiem w Polsce, który obejmował: rozwój badań naukowych, podstawowych i klinicznych, epidemiologię i profilaktykę nowotworów oraz stworzenie bazy leczniczej – sieci onkologicznej.
Powołano Centralny Rejestr Nowotworów, którego działanie umożliwiło wydanie instrukcji Ministrów: Zdrowia i Opieki Społecznej, Obrony Narodowej, Spraw Wewnętrznych i Komunikacji – o obowiązku zgłaszania zachorowań na nowotwory złośliwe.
Rozwojem badań podstawowych w Instytucie Onkologii w Warszawie zajmowali się m.in.: prof. Zygmunt Zakrzewski, prof. Cezary Pawłowski, dr Stanisław Wisłocki, prof. Kazimierz Dux, prof. Barbara Gwiazdowska i później prof. Jan Steffen.
Rozwojem badań klinicznych i ich organizacją zajęli się: prof. Franciszek Łukaszczyk i dr Anna Madejczykowa.
Rozwojem radioterapii – prof. Hanna Kołodziejska, prof. Władysław Jasiński i doc. Jeremi Święcki, a później prof. Andrzej Hliniak.
Rozwojem chirurgii onkologicznej prof. Tadeusz Koszarowski, dr Hanna Werner, prof. Witold Rudowski, a później prof. Andrzej Kułakowski.
Rozwojem patologii – prof. Józef Laskowski, a później prof. Ludwika Sikorowa i prof. Maria Dąbska.
Rozwojem chemioterapii – dr Józef Zborzil i dr Anna Madejczykowa
Prof. Ludwika Tarłowska utworzyła nowy kierunek – onkologię ginekologiczną., a prof. Janusz Buraczewski – radiodiagnostykę onkologiczną. Dziedziny te rozwijali twórczo, odpowiednio – prof. Jan Zieliński i prof. Janina Dziukowa.
Szczególną rolę w ukształtowaniu się onkologii jako nauki i dyscypliny medycznej odegrał prof. Tadeusz Koszarowski, który już w latach 50 sformułował następującą definicję: „Onkologia jest to nauka o etiologii, patologii, epidemiologii, zapobieganiu i wczesnym wykrywaniu nowotworów złośliwych, skojarzonym leczeniu chorych na raka, opiece nad nieuleczalnie chorymi oraz organizacji walki z rakiem”. Definicja ta była podstawą do wyodrębnienia się onkologii jako samodzielnej dyscypliny medycznej oraz utworzenia Drugiego Programu Zwalczania Nowotworów i wprowadzenia prawnych zasad zbierania danych epidemiologicznych.
Prof. Tadeusz Koszarowski opracował również koncepcję organizacji walki z rakiem polegającą na tworzeniu pełnoprofilowych ośrodków, które były podstawowymi jednostkami prowadzącymi działania naukowe, profilaktyczne, diagnostyczne i lecznicze oraz organizacyjne na określonym terenie. Podstawą koncepcji pełnoprofilowego ośrodka onkologicznego było skupienie w jednej placówce wysokiej klasy specjalistów i specjalistycznego sprzętu, zwłaszcza do radioterapii.
W 1956 roku – w wyniku zmian popromiennych zmarł prof. Franciszek Łukaszczyk – dyrektor Instytutu. Jego następcą został prof. Józef Laskowski (1956-61). W kolejnych latach Instytutem kierowali: pro f. Władysław Jasiński (1961-72), prof. Tadeusz Koszarowski (197285), prof. Jan Steffen (1985-91), prof. Andrzej Kułakowski (1991-98) i obecnie – od 1999 roku prof. Marek P. Nowacki.
Drugi Program Zwalczania Nowotworów był realizowany od 1975 roku. Do tego czasu powstały zręby sieci onkologicznej: wyszkolono 220 specjalistów onkologów, utworzono 2648 łóżek specjalistycznych i zainstalowano 12 aparatów megawoltowych.
Osobą wiodącą w organizowaniu walki z rakiem w Polsce był w tych latach prof. Tadeusz Koszarowski, początkowo wicedyrektor Instytutu Onkologii, a później dyrektor i konsultant krajowy ds. onkologii. Wraz z zespołem był również inicjatorem i twórcą Trzeciego Programu Walki z Rakiem w Polsce zwanego Programem Rządowym PR-6 „Zwalczanie chorób nowotworowych”. Koordynację Programu powierzono Instytutowi.
Program został zrealizowany w latach 1976-1990. Osiągnął następujące cele: zorganizowanie 11 pełnoprofilowych placówek onkologicznych, utworzenie 6000 łóżek onkologicznych oraz przygotowanie 600 specjalistów onkologów. Model pełnoprofilowego ośrodka onkologicznego „comprehensive cancer center” uznany został za optymalny w zwalczaniu nowotworów.
Najważniejszą inwestycją była budowa – z inicjatywy i dzięki staraniom prof. Tadeusza Koszarowskiego – Centrum Onkologii na Ursynowie, gdzie 19 lipca 1977 roku położono kamień węgielny. Budowę finansowało społeczeństwo poprzez składki na Narodowy Fundusz Ochrony Zdrowia. W dniu 16 lipca 1984 roku nastąpiło otwarcie części pomieszczeń. W tym też roku Instytutowi Onkologii nadano nową nazwę: CENTRUM ONKOLOGII-INSTYTUT im. MARII SKŁODOWSKIEJ-CURIE.
W 1995 roku zakończono przeważającą część budowy Centrum Onkologii-Instytutu na Ursynowie. Stworzono nowy schemat organizacyjny i według niego zorganizowano kliniki i zakłady.
Rozpoczął się nowy etap historii placówki, zapoczątkowanej jako Dar narodu polskiego dla Marii Skłodowskiej-Curie.
prof. dr hab. med.Zbigniew Wronkowski,
prof. dr hab. med. Edward Towpik